Hamamelis - wat doe je ermee en hoe wordt die bestoven?

Het is alweer drie maanden geleden, dat ik beloofde dat ik – wanneer de toverhazelaar bloeide – wat meer zou vertellen over de Hamamelis.

Toen vertelde ik al, dat de medicinaal gebruikte toverhazelaar een andere soort is, dan die je nu overal ziet bloeien. De Virginische toverhazelaar is al lang uitgebloeid, maar ik neem nu toch de gelegenheid te baat om er wat meer over te vertellen.

Medicinaal gebruik

De Noord-Amerikaanse indianen maakten al gebruik van de geneeskrachtige eigenschappen van de struik, die vooral verband houden met het hoge gehalte aan looistoffen in de bladeren en de schors. Van oudsher werden schors en bladeren onder vorm van een pleister toegepast bij pijnlijke kneuzingen en zwellingen.
Net zoals andere looistofrijke kruiden kan de thee gebruikt worden als een ondersteunend middel bij bijvoorbeeld diarree, maar ook als gorgeldrankje bij ontstekingen van mond of keelholte. Een zalf op basis van een extract van de schors kan worden toegepast bij bloedende aambeien.

In de winkel vind je heel vaak Hamamelis-water. Dat is een hydrolaat, een extract bekomen door destillatie. Maar de voor de astringerende eigenschappen zo belangrijke tannines worden nauwelijks mee overgeheveld tijdens dit proces, en eigenlijk is het dus veel zinvoller om Hamamelis onder de vorm van een tinctuur toe te passen.

Cosmetisch gebruik

Volgens mij is Hamamelis tegenwoordig het best bekend omwille van zijn cosmetisch gebruik. En jawel, ook dat cosmetisch gebruik berust op de samentrekkende eigenschappen van de plant. In allerhande vormen (crèmes, zeep, hamameliswater…) wordt het kruid toegepast als tonicum voor de vermoeide huid, om de teint wat op te peppen, jeuk te verlichten…

Een beetje botanie

Op het fotootje hiernaast – dat ik met dit doel een fractie lichter heb gemaakt dan de realiteit – is de bouw van de hamamelis bloem goed te zien:
Een bloempje bestaat uit vier kelkbladeren of sepalen (hier bruinrood) die grofweg driehoekig van vorm zijn en die wat naar achter teruggeplooid zijn als de bloem in bloei is. Meest opvallend zijn de vier lintvormige kroonblaadjes of petalen. Bij deze cultivar (Hamamelis x intermedia ‘Jelena’) zijn die kroonblaadjes bij de aanzet oranje-rood, om uit te lopen in gele uiteinden.
Middenin vier korte meeldraden en twee eveneens korte stampertjes.

Hoewel de korte meeldraden op het eerste gezicht wijzen op een bestuiving door insecten en niet op windbestuiving, lijkt er op dit vlak toch nog discussie te bestaan:
Rob van de Hoeden – die hier wel eens af en toe langskomt – schrijft in een artikel op Plantaardigheden het volgende over de Toverhazelaar:

De Toverhazelaar behoort namelijk tot een familie, de Hamamelidaceae, die zeer vroeg in de evolutie van de plantenwereld is ontstaan. In die periode waren er nog weinig insecten om de bestuiving van de bloemen te verzorgen en de Toverhazelaar werd een windbestuiver. Maar als een windbestuiver bloeit in de zomer en midden in een groot bos leeft, dan is er weinig wind en dus weinig bestuiving. Veel handiger is het om dan te bloeien als de omringende bomen nog geen blad dragen en dat is in de winter. Dan gieren de winden door de bossen en kan de Toverhazelaar makkelijk bestoven worden.

Ik weet niet van wanneer het artikel van Rob dateert, maar op basis van DNA-onderzoek in de afgelopen jaren, worden de Hamamelidaceae tegenwoordig ingedeeld in de orde van de Saxifragales, die onder de geavanceerde tweezaadlobbigen thuishoren, en families omvatten die vooral door insecten bestoven worden.
In een artikel uit 2002 van het American Journal of Botany, met de titel “Many to flower, few to fruit” wordt dan ook de hypothese besproken dat de (Virginische) toverhazelaar vooral door insecten bestoven wordt.
De auteurs hebben vanaf 1977 de bestuiving van de Hamamelis virginiana bestudeerd, en komen tot volgende conclusie (mijn vertaling):

De (…) bloemen verspreiden een zwakke geur, produceren nectar met een sucrose-gehalte dat typisch is voor bloemen die door bijen en vliegen bestoven worden, en produceren overvloedig kleverig stuifmeel. De bloemen worden onregelmatig bezocht door insecten uit zes verschillende ordes. Vliegen waren de meest voorkomende bezoekers, vooral leden van het geslacht Bradysia, maar ook kleine bijen droegen hoge percentages Hamamelis-stuifmeel. Ondanks het hoge aantal stuifmeelkorrels in verhouding tot de vruchtbeginsels (11 445 korrels/vruchtbeginsel) (NB: dit is vooral typisch voor windbestuivers – mijn aanvulling), zijn bijen en vliegen de meest waarschijnlijke bevruchters, want experimenten hebben aangetoond dat windbestuiving weinig waarschijnlijk is.

De auteurs van dit laatste artikel poneren een hypothese die kan verklaren waarom de Virginische toverhazelaar als enige in de herfst bloeit. De andere Hamamelissoorten bloeien immers allemaal in de winter. Wellicht is de bloei in de herfst een (geslaagde) poging in de evolutie van de plant om de concurrentie uit de weg te gaan. Immers, de Hamamelis vernalis heeft voor een deel hetzelfde verspreidingsgebied als de H. virginiana. Het lijkt daarom zinnig om de tafel niet op hetzelfde moment te dekken, als een concurrent die aan dezelfde insectensoorten voedsel aanbied, zeker niet als er in die periode maar weinig eters voorhanden zijn, en je voor je voortplanting van die eters afhankelijk bent.

(Martin Stevens – een natuurfotograaf die me voor mijn Kruidenmand een aantal van zijn foto’s zomaar ter beschikking stelde – liet op zijn blog vorige week ook een paar mooie foto’s zien van een geelbloeiende hamamelis cultivar.)