Karmozijnbes - Phytolacca sp.

Deze plant vormt een beetje een buitenbeentje op deze site: het gaat eigenlijk niet echt om een medicinale plant of een heksenkruid.
De reden dat je haar hier toch terugvindt, is dat ik voortdurend opnieuw merk dat dit een plant is die ‘iedereen’ opvalt, door haar toch wat ongewone uiterlijk. Ik kreeg dan ook al zo vaak de vraag: ‘Wat voor plant is dat?’, dat ik haar dit plekje gun.

Hoewel er meerdere Karmozijnbessen in Europa voorkomen, heb ik het hier met name over de Amerikaanse, omdat ik daar het meeste informatie over heb, en omdat ik zelf de andere soorten nog niet ben gevonden.

In Europese bronnen wordt de giftigheid van de plant vaak wat geminimaliseerd, en worden hooguit de pitten en de wortels als giftig beschreven.
Amerikaanse bronnen daarentegen beschrijven de plant vaak als ‘wellicht onveilig’ voor wat de uiterst jonge scheuten betreft, tot ‘zeer giftig’ wat de rest van de plant aangaat.

Beschrijving | Naamgeving
Geschiedenis en Folklore

Beschrijving

De karmozijnbes is een overblijvende vaste plant die haar originele biotoop tot enkele meter hoog zou worden, doch in onze streken zelden hoger dan zo’n anderhalve meter wordt. De plant heeft dikke, holle, roodaangelopen stengels, die in een heel vroeg stadium soms voor verwarring met de Reuzenbalsemien kunnen zorgen. De 10 tot 25 cm lange bladeren zijn langwerpig, spitsuitlopend en gaafrandig.
De bloemen zijn wit tot roodaanlopend, en staan in lange trossen die, door het uitgroeien van de okseltak, tegenover de bladeren komen staan. De bloemen hebben vijf bloemdekbladeren, 10 meeldraden en 10 stampers, en groeien uit tot een 10-delige bes, waarvan de afzonderlijke delen zijn samengegroeid (en dus niet zoals bij een braam tot bolletjes kunnen worden uit elkaar geplukt).
De wortel tenslotte gaat erg diep, en is vlezig van aard.

Naamgeving

De botanische geslachtsnaam ‘Phytolacca’ heeft twee wortels: Enerzijds het Griekse ‘phyto’, dat plant, of eventueel groente betekent, anderzijds de Latijnse adaptatie van het Perzische ‘Lak’, of het Hindi ‘lakh’, die allebei refereren naar ‘een purperrood pigment bereid uit een harsachtige substantie’ (m.a.w. wat wij kennen als ’schellak’).
De soortnaam ‘Americana’ verwijst natuurlijk naar het continent van oorsprong. In het synoniem Phytolacca decandra verwijst de soortnaam naar de tien (deca) stampers van de bloem.

In het Nederlandse ‘Karmozijnbes’ wordt natuurlijk verwezen naar de kleur van (het sap van) de bessen, en van de kleurstof die men er uit bekwam.

(Terug naar boven)

Geschiedenis en Folklore

De Amerikaanse indianen die leefden in de oostelijke streken van de huidige Verenigde Staten, kenden de Karmozijnbes al lang voor de Mayflower voor anker ging bij Plymouth Rock.
Ze aten de zeer jonge scheuten in de lente, en groeven de wortels op om als medicijn te gebruiken. Met het purper-rode sap van de bessen versierden ze hun kleding en kleurden er gebruiksvoorwerpen en sieraden mee, gemaakt van hout, schors, dierenhuiden en zaden.
Sommige stammen gebruikten het sap ook voor huidschilderingen.

De stammen die leefden in de buurt van de rivier Connecticut gaven hun spaanderhouten manden een diepblauwe kleur met het sap.
De Delaware gingen er van uit dat het inwendig gebruik van kleine doses karmozijnbes-wortel reuma kon genezen, terwijl de Irokezen de wortel uitwendig gebruikten om huidziekten te behandelen.

Het is dan ook niet verwonderlijk dat de eerste Europese immigranten in die streken al vlug een aantal van die gebruiken overnamen, en vervolgens snel in de gaten kregen dat karmozijnbes een kwalitatief zeer goede natuurlijke inkt gaf, die heel duurzaam bleek: Een bewijs daarvan is zeker dat die inkt nog kan gelezen worden op heel wat documenten uit die tijd, die nu in musea bewaard worden.

Maar naast de vele gebruiksmogelijkheden die de plant heeft, ging men al snel rekening houden met de mogelijke nadelen van de plant: Hoewel de plant medicinaal weliswaar een aantal beloften inhoudt, kan ze ook gevaarlijk giftig zijn. Een overdosis van de bessen of van de wortel kan niet alleen leiden tot hevig braken en convulsies (stuipen), maar eventueel zelfs dodelijk zijn. Amerikaanse bronnen gaan er zelfs van uit, dat het verzamelen van een grote dosis van de wortels zonder dat handschoenen worden gedragen, er al toe kan leiden dat de giftige bestanddelen doorheen de huid worden geabsorbeerd.
De zaden worden als extreem giftig beschouwd, maar eigenlijk zou hetzelfde gelden voor de gehele volgroeide plant. Hoewel men soms de zeer jonge scheuten als een soort ‘asperge’ klaarmaakt, moet men er rekening mee houden dat, zo gauw er ook maar een spoortje rood te zien is in stengel of bladeren, men de plant beter niet gebruikt, en dat men nooit ook maar een deel van de wortel mee mag plukken.

Ondanks deze nadelen heeft de Karmozijnbes toch heel wat medische indicaties gehad, die ik hier kort aanhaal, maar waarvoor ik het kruid dus zelf zeer duidelijk niet aanbeveel:
Boeren gebruikten een tinctuur van Karmozijnbes-wortel om de gestuwde uiers van hun koeien te behandelen. Kippenkwekers deden een stukje van de wortel in het drinkwater van hun kippen, in de overtuiging dat het hun dieren tegen ziekte beschermde. (Overigens is de plant niet giftig voor vogels, maar een te grote hoeveelheid van de bessen geeft het kippenvlees niet alleen een onaangename geur, maar bovendien krijgt het vlees laxerende eigenschappen voor de mens!)
De eerste Amerikaanse blanken leerden van de indianen een recept voor een zalf met karmozijnbes, die ze gebruikten voor de uitwendige behandeling van arthritis en chronisch reuma en zweren.
De volgroeide bladeren van de plant werden, gekneusd, bij oogklachten toegepast, en ze zouden ook helpen bij insectenbeten.

De karmozijnbes is in Amerika nooit in cultuur gebracht, maar werd wel in Europa ingevoerd in de late 18de Eeuw. In Frankrijk en Noord-Italië werd de plant gekweekt en de jonge scheuten, zoals eerder vermeld, als asperge klaargemaakt. De planten mogen dan nog niet hoger zijn dan 10 cm, en het kookwater moet twee maal ververst worden.
In Europa ging men de plant echter nog voor andere doeleinden gebruiken: malafide wijnverkopers, vooral in Portugal in Frankrijk, gingen de kleur van weinig aantrekkelijke wijnen
‘opwaarderen’ met het sap van de karmozijnbes. En behalve het feit dat de smaak van de wijn door deze toevoeging verre van opgewaardeerd werd, leidde deze handelwijze vanzelfsprekend ook tot een aantal vergiftigingen. Om die reden zou er dan (in Frankrijk en/of Portugal? mijn bron is hieromtrent niet duidelijk) een wet gekomen zijn die voorschreef dat de Karmozijnbes jaarlijks moesten worden teruggesneden vooraleer ze bessen konden vormen.

Bronnen

Ik heb mij voor deze korte beschrijving voornamelijk gebaseerd op:
Pamela Jones: Just Weeds – History, myths and uses. ISBN 1-881527-58-1

(Terug naar boven)