Deze plant vormt een beetje een buitenbeentje op deze site: het gaat eigenlijk niet echt om een medicinale plant of een heksenkruid.
De reden dat je haar hier toch terugvindt, is dat ik voortdurend opnieuw merk dat dit een plant is die ‘iedereen’ opvalt, door haar toch wat ongewone uiterlijk. Ik kreeg dan ook al zo vaak de vraag: ‘Wat voor plant is dat?’, dat ik haar dit plekje gun.
Hoewel er meerdere Karmozijnbessen in Europa voorkomen, heb ik het hier met name over de Amerikaanse, omdat ik daar het meeste informatie over heb, en omdat ik zelf de andere soorten nog niet ben gevonden.
In Europese bronnen wordt de giftigheid van de plant vaak wat geminimaliseerd, en worden hooguit de pitten en de wortels als giftig beschreven.
Amerikaanse bronnen daarentegen beschrijven de plant vaak als ‘wellicht onveilig’ voor wat de uiterst jonge scheuten betreft, tot ‘zeer giftig’ wat de rest van de plant aangaat.
Beschrijving
De karmozijnbes is een overblijvende vaste plant die haar originele biotoop tot enkele meter hoog zou worden, doch in onze streken zelden hoger dan zo’n anderhalve meter wordt. De plant heeft dikke, holle, roodaangelopen stengels, die in een heel vroeg stadium soms voor verwarring met de Reuzenbalsemien kunnen zorgen. De 10 tot 25 cm lange bladeren zijn langwerpig, spitsuitlopend en gaafrandig.
De bloemen zijn wit tot roodaanlopend, en staan in lange trossen die, door het uitgroeien van de okseltak, tegenover de bladeren komen staan. De bloemen hebben vijf bloemdekbladeren, 10 meeldraden en 10 stampers, en groeien uit tot een 10-delige bes, waarvan de afzonderlijke delen zijn samengegroeid (en dus niet zoals bij een braam tot bolletjes kunnen worden uit elkaar geplukt).
De wortel tenslotte gaat erg diep, en is vlezig van aard.
Naamgeving
De botanische geslachtsnaam ‘Phytolacca’ heeft twee wortels: Enerzijds het Griekse ‘phyto’, dat plant, of eventueel groente betekent, anderzijds de Latijnse adaptatie van het Perzische ‘Lak’, of het Hindi ‘lakh’, die allebei refereren naar ‘een purperrood pigment bereid uit een harsachtige substantie’ (m.a.w. wat wij kennen als ‘schellak’).
De soortnaam ‘Americana’ verwijst natuurlijk naar het continent van oorsprong. In het synoniem Phytolacca decandra verwijst de soortnaam naar de tien (deca) stampers van de bloem.
In het Nederlandse ‘Karmozijnbes’ wordt natuurlijk verwezen naar de kleur van (het sap van) de bessen, en van de kleurstof die men er uit bekwam.
Geschiedenis en Folklore
De Amerikaanse indianen die leefden in de oostelijke streken van de huidige Verenigde Staten, kenden de Karmozijnbes al lang voor de Mayflower voor anker ging bij Plymouth Rock.
Ze aten de zeer jonge scheuten in de lente, en groeven de wortels op om als medicijn te gebruiken. Met het purper-rode sap van de bessen versierden ze hun kleding en kleurden er gebruiksvoorwerpen en sieraden mee, gemaakt van hout, schors, dierenhuiden en zaden.
Sommige stammen gebruikten het sap ook voor huidschilderingen.
De stammen die leefden in de buurt van de rivier Connecticut gaven hun spaanderhouten manden een diepblauwe kleur met het sap.
De Delaware gingen er van uit dat het inwendig gebruik van kleine doses karmozijnbes-wortel reuma kon genezen, terwijl de Irokezen de wortel uitwendig gebruikten om huidziekten te behandelen.
Het is dan ook niet verwonderlijk dat de eerste Europese immigranten in die streken al vlug een aantal van die gebruiken overnamen, en vervolgens snel in de gaten kregen dat karmozijnbes een kwalitatief zeer goede natuurlijke inkt gaf, die heel duurzaam bleek: Een bewijs daarvan is zeker dat die inkt nog kan gelezen worden op heel wat documenten uit die tijd, die nu in musea bewaard worden.
Maar naast de vele gebruiksmogelijkheden die de plant heeft, ging men al snel rekening houden met de mogelijke nadelen van de plant: Hoewel de plant medicinaal weliswaar een aantal beloften inhoudt, kan ze ook gevaarlijk giftig zijn. Een overdosis van de bessen of van de wortel kan niet alleen leiden tot hevig braken en convulsies (stuipen), maar eventueel zelfs dodelijk zijn. Amerikaanse bronnen gaan er zelfs van uit, dat het verzamelen van een grote dosis van de wortels zonder dat handschoenen worden gedragen, er al toe kan leiden dat de giftige bestanddelen doorheen de huid worden geabsorbeerd.
De zaden worden als extreem giftig beschouwd, maar eigenlijk zou hetzelfde gelden voor de gehele volgroeide plant. Hoewel men soms de zeer jonge scheuten als een soort ‘asperge’ klaarmaakt, moet men er rekening mee houden dat, zo gauw er ook maar een spoortje rood te zien is in stengel of bladeren, men de plant beter niet gebruikt, en dat men nooit ook maar een deel van de wortel mee mag plukken.
Ondanks deze nadelen heeft de Karmozijnbes toch heel wat medische indicaties gehad, die ik hier kort aanhaal, maar waarvoor ik het kruid dus zelf zeer duidelijk niet aanbeveel:
Boeren gebruikten een tinctuur van Karmozijnbes-wortel om de gestuwde uiers van hun koeien te behandelen. Kippenkwekers deden een stukje van de wortel in het drinkwater van hun kippen, in de overtuiging dat het hun dieren tegen ziekte beschermde. (Overigens is de plant niet giftig voor vogels, maar een te grote hoeveelheid van de bessen geeft het kippenvlees niet alleen een onaangename geur, maar bovendien krijgt het vlees laxerende eigenschappen voor de mens!)
De eerste Amerikaanse blanken leerden van de indianen een recept voor een zalf met karmozijnbes, die ze gebruikten voor de uitwendige behandeling van arthritis en chronisch reuma en zweren.
De volgroeide bladeren van de plant werden, gekneusd, bij oogklachten toegepast, en ze zouden ook helpen bij insectenbeten.
De karmozijnbes is in Amerika nooit in cultuur gebracht, maar werd wel in Europa ingevoerd in de late 18de Eeuw. In Frankrijk en Noord-Italië werd de plant gekweekt en de jonge scheuten, zoals eerder vermeld, als asperge klaargemaakt. De planten mogen dan nog niet hoger zijn dan 10 cm, en het kookwater moet twee maal ververst worden.
In Europa ging men de plant echter nog voor andere doeleinden gebruiken: malafide wijnverkopers, vooral in Portugal in Frankrijk, gingen de kleur van weinig aantrekkelijke wijnen
‘opwaarderen’ met het sap van de karmozijnbes. En behalve het feit dat de smaak van de wijn door deze toevoeging verre van opgewaardeerd werd, leidde deze handelwijze vanzelfsprekend ook tot een aantal vergiftigingen. Om die reden zou er dan (in Frankrijk en/of Portugal? mijn bron is hieromtrent niet duidelijk) een wet gekomen zijn die voorschreef dat de Karmozijnbes jaarlijks moesten worden teruggesneden vooraleer ze bessen konden vormen.
Bronnen
Ik heb mij voor deze korte beschrijving voornamelijk gebaseerd op:
Pamela Jones: Just Weeds – History, myths and uses. ISBN 1-881527-58-1
hallo AnneTanne,
ik wilde even vermelden dat Phytolacca medicinaal nog steedsl interessant is, maar inderdaad beter niet zonder kennis gebruikt wordt. Het wordt in het Engels niet voor niets “Poke root” genoemd en kan bij verkeerd gebruik dodelijk zijn. De stimulatie van lymfe circulatie is het voornaamste werkingsveld wat leidt tot gebruik in allerhande condities als mastitis (borstontsteking), pharyngitis met lymphadenitis (keelontsteking met opgezwollen lymfeklieren), parotitis (zoals in bof/dikoor) maar ook rheuma en andere immunologisch gemoduleerde ziektes.
Historisch gebruik kan je nalezen op Henriettes Herbal onder Eclectics (onderandere Ellingwood). Verder houd ik van Michael Moore’s site (zoek terzake naar Phytolacca op http://www.swsbm.com/ManualsMM/SpecIndic3.txt) en vertrouw ook Christine Haughton’s informatie (http://www.purplesage.org.uk/profiles/pokeroot.htm). Dit zijn allemaal degelijk geschoolde kruidengeneeskundigen.
Verder wens ik je nog veel succes met de vernieuwde site! Ik denk dat ik in de toekomst wat meer ga langskomen
.
Liefs,
Gert
hierbij wil ik graag weten hoe je de wortel van de karmozijnbes kan gebruiken zonder er aan dood te gaan ik heb hem namelijk in de tuin staan, aangezien ik reumatische artritis heb.wie weet dat mevr.mooij
De alinea over de Amerikaanse indianen verdient herziening wegens schrijffouten.
Jan van Twisk, waar zie jij schrijffouten?
Negatieve commentaar zoals de jouwe is wel kleingeestig.
Ik meen me te herinneren dat de zinsbouw inderdaad enigszins mank liep. Is intussen al gecorrigeerd…
Beste AnneTanne,
Complimenten voor de leesbaarheid en informatieve lading van dit stuk over de karmozijnbes
Dankjewel!
@Jan van Twisk: Dank voor de hint…
Het zou plezierig geweest zijn, als u ook nog enige aanwijzingen gaf, wat volgens u anders moest… Ik vond inderdaad een paar onjuistheden, maar weet niet of dat de fouten zijn waar u op doelde.
[...] Karmozijnbes – Phytolacca sp. [...]
Beste Anne Tanne
Na vorig jaar eenmooie stek te hebben gekregen van bovenstaande plant,staat er dit jaar in mijn tuin eenmooie prachtig bloeiende plant.
Helaas was ik de naam kwijt en heb toen een oudere buurman die veel van tuinieren weet gevraagd en hij kwam met jouw pagina van krijdenklets met de karmozijnbes.
Heinz bedankt
En jij Anne Tanne ook,ikm weet nu dat mijn kinderen geen gevaar lopen maar dat ik extra mag opletten als er kindjes komen spelen.
De hond kijkt wer niet naar om als om onder te liggen als het warm is.
Weer wat geleerd,bedankt.
Jose
Hallo,
4 jaar geleden kreeg ik een karmozijnbes van de vogels. Op een gegeven moment schoten de planten op als paddestoelen en moest ik ze allemaal verwijderen. Dit jaar heb ik er 1tje laten staan vanwege de bessen. De vogels zijn er dol op maar ik wil deze bessen nu gebruiken om wol te verven. Dankzij jullie site weet ik nu dat die bessen gevaarlijk zijn. Ik was al gewaarschuwd maar wilde het niet geloven. Dus zal het verven nu gebeuren met handschoenen. Bedankt voor de boodschap!
Groetjes,
Sylvia
Eindelijk weet ik hoe die plant heet die zo graag in mijn tuin groeit. Ben er al twee jaar door gegrepen
Ik ben erg blij met wat ik op deze site allemaal kan lezen over (o.a.) deze bes.
Nu zocht ik naar recepten om inkt en/of verf van de bes te maken, maar ben nog niet veel verder gekomen dan meer informatie over deze intrigerende plant.
Als iemand een idee heeft waar ik recepten kan vinden van het maken van inkt of verf van deze bessen, zou ik daar erg blij mee zijn.
Op dit moment denk ik er zelf aan om de bessen, als ze goed rijp zijn door een sap centrifuge de sap uit de bessen puur te gebruiken, maar wellicht is koken met water wel beter.
Ben benieuwd naar ervaringen!
Groetjes,
Sanne.
@ Sanne : centrifugeren heeft als risico dat je pitten beschadigt en dat alsnog gifitge bestanddelen in het sap terechtkomen. En koken in water heeft hetzelfde nadeel. Het eenvoudigste zal m.i zijn om de bessen in een neteldoek te persen. Waarschijnlijk hou je er dan een mooie blauwe neteldoek aan over, maar dan heb je het puurste sap zonde rdat je kans loopt om de pitten te beschadigen…
Dirk9220s laatste bericht: Waalse top in het tegenoffensief
Beste Anne Tanne,
Vandaag deze plant uit tuin verwijderd; http://94.100.115.75/1324700001-1324750000/1324744701-1324744800/1324744723_5_ZXKo.jpeg Is dit nou een karmozijnbes?
Inderdaad!
Gelukkig zie ik handschoentjes op de foto!
Leerzaam stuk over de Karmnzijnbes!Thnks
Hermien
@Dirk9220: Dank je voor de tip. Was idd bang geworden voor de giftige werking waardoor ik begon te twijfelen of ik het wel uit moest proberen, maar dit geeft weer stof tot nadenken. Ik blijf het toch wel heel aantrekkelijk vinden om zo’n zelfgemaakt potje inkt te hebben staan. De bessen beginnen nu te rijpen, dus wellicht ga ik binnenkort toch nog aan de slag.
Hier een schilderijtje gemaakt met karmozijnbessensap: http://vilt.wordpress.com/2011/07/17/4-letter-word/
ik gebruikte idd een doek om de bessen te persen en mengde het met wat paraffine omwille van de viscositeit. Mengen met houtlijm (=harsbasis) is ook een optie.
Ik ben héél hard op zoek naar ‘natuurlijke’ pigmenten, ik wil nl een hele reeks ‘biografiekjes’ maken met enkel zelfbereide, natuurlijke of gevonden pigmenten. Alle tips erg welkom!
ik heb deze plant ook in mijn tuin en zou graag een recept hebben om normaal naar wc te gaan met deze bessen zonder gevaren .trouwens van harte bedankt voor alles wat ik er nu al van geleerd heb ook bedankt aan dirk voor neteldoek tip groetjes aan allen .
Goeiemiddag ,
Mag ik de Karmozijnbes verplanten , en wanneer is de beste periode om dit te doen ?
Groeten Yvette
Het is een niet-wintergroene vaste plant. Verplanten doe je daarom best in het najaar, als de plant begint af te sterven. De plant heeft dan – als de aarde nog wat warm is – de tijd om zich weer goed te wortelen en is in het voorjaar weer helemaal klaar om op te schieten.
Lukt het niet in het najaar, kan je het de hele winter door doen zolang het niet vriest, maar hoe eerder je bent, des te meer kans op vlotte hergroei.