Moederkruid - Tanacetum parthenium

Moederkruid is een bloem die je tegenwoordig niet meer zo vaak in tuinen vindt, maar die in ouderwetse boerentuinen vaak nog overvloedig bloeit. Het is een plantje dat zich met veel andere bloemen laat combineren, en eigenlijk alleen daarom al in elke tuin een plekje zou verdienen.

Beschrijving | Teelt en Oogst | Medicinaal Gebruik | Naamgeving
Geschiedenis en Folklore | Symbolisch Gebruik

Beschrijving

Moederkruid is een in onze streken winterharde vaste plant uit de familie van de samengesteldbloemigen (composieten, Asteraceae), ze zou afkomstig zijn vanuit de Balkan, en zich van daaruit over Europa hebben verspreid.

De plant wordt ruim een halve meter hoog, en heeft rechtopstaande, wat harige stengels. De bladeren zijn veerdelig met grote gelobde slippen, en hebben een ietwat gelig groen kleur. De bloemetjes zijn ‘margrietvormig’, en hebben een hartje van gele buisbloempjes en een krans van witte lintbloempjes. Er komen ook gevuldbloemige varianten voor.
Het hele bloemhoofdje bestaat dus inderdaad uit een grote aantal kleine bloempjes. De bloemhoofdjes zijn anderhalf tot twee centimeter in doorsnede, ongeveer zo groot dus als een kamillebloempje. Het onderscheid tussen beide kruiden is echter niet moeilijk: Kamille heeft veel fijner verdeeld blad, de lintbloempjes zijn meer naar beneden gericht, en de geur van kamille – die iedereen waarschijnlijk bekend is – is veel zoeter en ‘hooiachtiger’ dan de meer kamferachtige geur van moederkruid. Bovendien is het hartje van het bloemhoofdje bij Kamille conisch van vorm, en bij Moederkruid vlak.

Er bestaan enkele cultivars:

• Tanacetum parthenium ‘Golden Moss’ is amper 15 cm hoog.
• Tanacetum parthenium ‘Golden ball’ heeft gele, gevulde bloemhoofdjes en blijft ook klein (tot 25 dm),
• Tanacetum parthenium ‘Plenum’ heeft witte gevulde bloemhoofdjes, en wordt vaak als snijbloem gekweekt.
• Tenslotte Tanacetum parthenium ‘Aureum’ met blad dat geler van kleur is dan dat van de soort.

Deze cultivars zaaien zich minder overvloedig uit dan de soort.

Teelt en Oogst

Moederkruid werd vaak in kruidentuinen gekweekt, en is van daaruit verwilderd. Het kruid is nu vrij algemeen, en vooral te vinden op stikstofrijke gronden in de nabijheid van bebouwing.

Moederkruid wordt probleemloos opgekweekt uit zaad. Het zaait zichzelf over het algemeen trouwens overvloedig uit. Het is ook mogelijk om goed ontwikkelde planten te scheuren, of om ‘hielstekjes’ te nemen in het vroege voorjaar of in het najaar. (Hielstekjes bekom je door een jong zijtakje zodanig los te snijden dat er nog een klein stukje van de twijg waaruit het ontspringt aan vast blijft zitten. Anders gezegd: als je een zijtakje in zijn geheel losscheurt heb je waarschijnlijk wel een hielstekje te pakken.) Doch scheuren en stekken zijn eigenlijk overbodig omwille van de overvloedige zaadvorming.

Moederkruid is weinig veeleisend, verdraagt wat schaduw, doet het goed op de meeste gronden en kan tegen wat droogte. Alleen al te vochtige condities zijn funest… Let wel op: de planten worden door schoffelen nogal makkelijk beschadigd, dus wieden doe je rondom Moederkruid best met de hand.
Moederkruid is nauwelijks vatbaar voor ziekten, al vond ik één bron die aangaf dat de plant op beschaduwde plaatsen gevoelig is voor meeldauw – dit is echter niet mijn eigen ervaring. Ze houden integendeel insectenplagen zelfs op afstand (door de aanwezigheid van pyrethrine) en worden om die reden wel eens aangeplant in de nabijheid van meer gevoelige planten. Eerlijk gezegd: de kleine witte bloemetjes en het lichtgroen, fijngedeelde blad kan erg goed combineren met rode rozen en hun glanzend donkergroene blad. De planten worden twee tot drie jaar oud. Regelmatig verjongen van je aanplant is dus wel de boodschap, maar dat kan nauwelijks een probleem heten.

Als je het belangrijk vind (en wie doet dat niet?) dat je kruidentuintje ook voor het oog aantrekkelijk is, is het goed om de Moederkruid-planten, waarvan de bovengrondse delen vaak in de loop van de winter niet volledig afsterven, bij het begin van het groeiseizoen heel sterk terug te snoeien, tot hooguit vijf centimeter boven de grond.

Het blad wordt geoogst in lente en zomer. Het kruid is het meest werkzaam kort voor de bloei. Voor gebruik in het najaar en de winter kunnen de blaadjes ingevroren worden (het gedroogde kruid verliest veel van zijn werking.

(Terug naar boven)

Medicinaal Gebruik

Inhoudstoffen

• inuline
• pyrethrine
• sesquiterpenen waarvan 85% parthenolide
• hars
• looistoffen
• borneol
• etherische olie (vooral alpha-pineen)
• kamfer

Eigenschappen

Antipyretisch, anti-inflammatoir, aperient, bitter en tonisch, carminatief, Emmenagoog, stimulerend, vermifuge

Gebruik

Het best bekend is wellicht het gebruik van moederkruid in de behandeling en vooral de preventie van migraine. Parthenolide, de in dit verband waarschijnlijk belangrijkste inhoudstof van het kruid, lijkt een invloed te hebben als ‘Calcium-entry blocker’ en zou ook tussen komen in de serotonine pathways… Hierdoor zullen bloedvaten gemakkelijker ‘ontkrampen’ en wordt de vrijstelling van serotonine door bloedvaatjes, en prostaglandines door witte bloedcellen gestimuleerd. . Deze effecten zouden de werking van het kruid in het ontstaan van migraine verklaren. Volgens David Hoffman zou het met name gaan om die vormen van migraine die ook verlicht worden door het lokaal toepassen van warmte (warme compressen) op het hoofd. Dit is niet onverwacht: lokale warmte werkt immers ook bloedvatverwijdend.

Migraineuze hoofdpijn wordt veroorzaakt door het verwijden van de bloedvaten aan de buitenkant van de schedel. Met elke hartslag is er dan pijnscheut. De verwijding van de bloedvaten wordt meestal voorafgegaan door een periode van vasoconstrictie (samentrekken van de bloedvaatjes), en die is verantwoordelijk voor de ‘aura’ die door veel mensen wordt gewaargeworden (dit zijn de lichtflitsen, geluiden of gevoelens die veel migrainepatiënten opmerken vlak voor een aanval). Eén van de chemische stoffen verantwoordelijk voor het ontstaan van migraine is serotonine, dat zorgt voor een verminderde bloedstroom naar het hoofd (dat is dus de aureale faze). Als reactie op die verminderde doorbloeding gaat het lichaam de bloedvaten opnieuw openzetten, en dat is het begin van de kloppende hoofdpijn.
De serotonine die de initiële vasoconstrictie veroorzaakt, wordt vrijgezet door de bloedplaatjes als reactie op andere chemische stoffen.

Moederkruid lijkt op verschillende manieren tussen te komen in dit proces, en de invloed van het sesquiterpene lacton Parthenolide is het best bestudeerd.
Parthenolide verhindert de vrijstelling van serotonine door de bloedplaatjes en ook de vrijstelling van histamine.
Het vermindert de aanmaak van prostaglandines en de secretie van enzymes door een aantal witte bloedcellen waardoor ontstekingsreacties verminderen.

Parthenolide (maar ook andere inhoudstoffen van moederkruid) gaan door hun samengestelde werking de reacties van gladde spiertjes (spieren niet onder invloed van het bewustzijn, dus ook die van de bloedvaatjes) op allerlei chemische stoffen in het lichaam verminderen, en daardoor zal de samentrekking van de bloedvaten waarmee de migraine-aanval begint veel minder zijn, en ook de daaropvolgende verwijding is minder sterk.
Bovendien zorgt parthenolide ervoor dat het samenklitten van bloedplaatjes vermindert, en ook dit wordt aanzien als mede oorzakelijk in het ontstaan van migraine.

Daarnaast heeft het kruid ook een stimulerende werking op de spijsvertering, en heeft langs die weg, en dus secundair (langs een omweg) invloed op die vormen van migraine die samenhangen met een minder vlotte spijsvertering.

Het effect van moederkruid op migraine treedt niet onmiddelijk op, je moet Moederkruid gedurende verschillende maanden gebruiken vooraleer het beoogde effect duidelijk wordt, maar sommige bronnen spreken van een doeltreffendheid bij 80% van de migraine patiënten.
Commerciële moederkruid-preparaten zouden echter in de preventie van migraine weinig effect hebben, tenzij ze gemaakt zijn op basis van het gevriesdroogde, en niet gewoon gedroogd moederkruid: het is met name het verse kruid dat werkzaam is. Vaak wordt daarom aangeraden om dagelijks twee tot drie verse blaadjes van het kruid te eten. (In de winter kan je overigens van ingevroren blaadjes gebruik maken.)
Een onderzoek gepubliceerd in Planta Medica (59:20-5, 1993) wees zelfs uit dat het effect op de bloedvaten van vers en van gevriesdroogd Moederkruid inderdaad vaatverwijdend is, doch dat gedroogd moederkruid wellicht eerder samentrekking van bloedvaatjes kan veroorzaken.

De preciese werking van de inhoudstoffen van Moederkruid in het voorkomen van migraine is nog lang niet opgelost. Eerder integendeel: sommige studies lijken aan te tonen dat het parthinolide, waarvan de werking zonet beschreven is, wellicht toch slechts een geringe rol speelt in het totale effect, en dat andere, en wellicht nog onbekende stoffen ook een rol spelen. In dit verband wordt tegenwoordig ook Tanetine, een flavonoïde, een rol zou spelen. Meest waarschijnlijk is het uiteindelijke effect het gevolg van een synergie, wat betekent dat het totale effect van de inhoudstoffen van het totale kruid groter is dan je op basis van de afzonderlijke effecten van de verschillende stoffen zou verwachten. (Het geheel dat groter is dan de som van de delen.)

De eerder genoemde stoffen Serotonine en prostaglandine spelen wellicht ook een rol bij het ontstaan van
rheumatoïede artritis, en het is dus wellicht nog zo gek niet dat de plant voor deze indicatie al gebruikt werd in het klassieke Griekenland (zie ‘Geschiedenis en folklore‘). Meest effectief zou het kruid zijn in de acute fazen van de ziekte.

De eerder genoemde prostaglandines hebben nog andere effecten. Sommige moeders weten wellicht dat een bevalling die wat lang op zich laat wachten soms opgewekt wordt door het inbrengen van een paar tabletten in de vagina… Inderdaad, dat zijn prostaglandine-bevattende tabletten. En ja, Moederkruid kan het samentrekken van de baarmoeder stimuleren (wat verklaart dat het kruid gedurende het overige deel van de zwangerschap niet gebruikt mag worden!). Het kruid vindt ook zijn toepassing bij een verstoorde menstruele cyclus, bij pre-menstruele klachten en bij dysmenorrhee (pijnlijke
menstratie).

Andere toepassingen die soms beschreven worden: bij duizeligheid en oorsuizen (aandoeningen die veroorzaakt kunnen worden door verstoringen in de bloedtoevoer naar het binnenoor)

Bijwerkingen en contra-indicaties

Moederkruid wordt bij voorkeur niet gebruikt tijdens de zwangerschap.
Wanneer je bloedverdunnende medicijnen neemt, combineer je die ook best niet met moederkruid.
Het verse kruid is het meest effectief (zie hoger), maar bevat ook substantie die het mondslijmvlies zodanig kunnen irriteren, dat kleine aftjes kunnen ontstaan. Soms wordt daarom aangeraden om de blaadjes in een bolletje broodkruim te kneden en zo op te eten. Het lijkt in elk geval het best om ze bij de maaltijd op te eten. Het zou ook helpen om de blaadjes even in kokend water te houden, maar mij is niet bekend of de effectiviteit dan nog dezelfde is.

(Terug naar boven)

Naamgeving

De huidige wetenschappelijke benaming van moederkruid is Tanacetum parthenium, waarmee het kruid in hetzelfde
plantengeslacht wordt ondergebracht als het boerenwormkruid, Tanacetum vulgare. De plant had in het verleden echter ook andere namen: Linnaeus noemde haar Matricaria parthenium, vanaf het begin van de 19de Eeuw werd dit Chrysanthemum parthenium, en ook Pyrethrum parthenium werd een tijdlang gebruikt.

De herkomst van ‘Tanacetum’ is niet helemaal duidelijk:
Het woord duikt voor het eerst op in het Middeleeuws Latijn: In de lijst van planten die in de tuinen van Karel de Grote moesten voorkomen (het “Capitulare de villis“, eind 8ste Eeuw)), is sprake van een plant die Tanazita wordt genoemd. Men is er niet helemaal zeker van om welke plant het daar gaat, maar meest algemeen wordt verondersteld dat het om boerenwormkruid ging. De wortel van de plantennaam zou terug te voeren zijn tot het Griekse ‘athanasia’, onsterfelijk, een andere opvatting is dat het verwijst naar ‘tainia’ (lintworm) of ‘tanaos’ (langgerekt) en ‘akèstai’ (genezen), waarmee verwezen wordt naar het gebruik van boerenwormkruid (en dus niet het familielid Moederkruid dat we hier bespreken) bij ingewandswormen.

De verklaring van ‘Parthenium’ is wel uitgebreid gedocumenteerd, al is de oorsprong daarvan ook niet helemaal zeker.
Een welbekend verhaal, voor het eerst terug te vinden bij Plutarchos, is dat van één van de werklui aan het Parthenon, die bij een werkongeval van het dak viel. Hij dankte vervolgens zijn leven aan het gebruik van ‘Partheneum’, het kruid van de Godin (dwz van Athena hè Parthenos).
Of de naamgeving inderdaad daar haar oorsprong vindt is niet helemaal zeker: ‘Parthenos’ is een oud-Grieks woord voor maagd, meisje. ‘Parthenium’ was dan ‘een kruid voor maagden, voor meisjes’, wat natuurlijk verwijst naar het gebruik
bij allerlei hormonale problemen.
Ook de verwijzing naar de (baar)moeder in het Nederlandse Moederkruid en het Duitse Mutterkraut hebben natuurlijk dezelfde reden. Ook de Engelse volksnaam ‘Maid’s weed’ verwijst mogelijks naar de menstruele cyclus.

Over de oorsprong van het Engelse Feverfew zijn de meningen ook verdeeld: enerzijds wordt verteld dat het verwijst naar de koorstwerende eigenschappen van het kruid, anderzijds wordt het door sommige auteurs beschouwd als een verbastering van Featherfoil (veervormige bladeren) naar Featherfew en vervolgens naar Feverfew.

Volksnamen

Nederlands: Moederkruid, Chrysanth, dubbele Kamille, groot Meizoentje,Kalfsoog, Kamille, Mater (werd o.a. zo genoemd in het
Cruydtboek van Dodoens), roomsche Kamille, Vuurwortel, tamme Komil.
Engels:
Feverfew, Ague plant, Altamisa, Bachelor’s Buttons, Bride’s button, Devil’s Daisy, Midsummer Daisy, Featherfew, featherfoll, Feather Fully, Febrifuge plant, Flirtwood, Golden Feather, Maid’s Weed, Matricaria, Nosebleed (dat overigens ook een volksnaam is voor Duizendblad), Wild Chamomile, Wild Quinine en het Welsh Feddygen Fenyw.
Duits:
Mutterkraut, Bertram, Fieberkraut, Goldfederich, Jungfernkraut, Knopfkamille,Mägdeblumenkraut, Matram, Matronenkraut, Mutterkamille.
Frans: Grande Camomille, Chrysanthème-matricaire, Herbe à Vers, Herbed’Espargoute, Malherbe, Matricaire.

Geschiedenis en Folklore

Onder ‘naamgeving‘ vermelde ik al het verhaal van de werker aan het Parthenon die na een ongeval door het gebruik van Moederkruid gered werd.
Nog in Griekenland schreef Dioscorides dat hij arthritis behandelde met moederkruid, een indicatie die ik overigens nog hier en daar vermeld vond in hedendaagse geschriften.
Culpeper raadde Moederkruid aan bij hoofdpijn, en om de baarmoeder te versterken. Ook John Hill, een kruidenkundige uit de tweede helft van de achttiende eeuw, behandelde er hoofdpijnen mee en stelde dat dit kruid alle andere gekende (remedies) te boven ging (this herb exceeds whatever else is known).
Gerard zei dan weer over Moederkruid: Feverfew dried and made into pouder, and two drams of it taken with hony orsweet wine, purgeth by siege melancholy and flegme; wherefore it is verygood for them that are giddie in the head, or which have the turning called Vertigo, that is, a swimming and turning in the head.

Daarnaast vond ik nog een aantal andere verhalen en gebruiken over dit kruid terug.
Om iemand met koorts te genezen, moet je, onder het uitspreken van de naam van de zieke, het kruid met je linkerhand uit de grond trekken. Je mag daarbij onder geen beding omkijken.

In het verleden ging men er ook van uit dat de plant de lucht zuiverde en ziektes verjoeg. De doordringende geur zou ook wespen op een afstand houden. Intussen weten we dat de aanwezigheid van pyrethrine inderdaad insectenverdrijvende eigenschappen kan verklaren…

Symbolisch gebruik

Moederkruid wordt geassocieerd met Venus/Aphrodite, maar ook met Athena. In elk geval is het dus een kruid dat een plaats kan krijgen in liefdesrituelen, maar door de associatie van het kruid met ‘parthenos’ (maagd) en (baar)moeder (zie naamgeving) is het ook een kruid dat gebruikt kan worden in overgangsrituelen met meisjes (bv bij de eerste menstruatie).

In het verleden werden aan het kruid zuiverende eigenschappen toegeschreven (we weten nu dat het hier om een antiseptische en insectenverdrijvende werking gaat), en dus kunnen we het kruid nog steeds gebruiken in zuiveringsrituelen. Ook voor een ‘spirituele’ zuivering kunnen we aan moederkruid denken, vooral als we hierbij aandacht hebben voor de anti-migraineuze werking: ze geeft een helder hoofd!

(Terug naar boven)