Wolfskers – Atropa belladonna

De Wolfskers is één van de meest giftige planten die we kennen, en daarom absoluut een plant waar je niet zelf mee aan het experimenteren gaat… Maar tegelijk is het een plant die fascineert en intrigeert. Ik heb jarenlang gewacht met de plant te kweken (en dat dan enkel als ‘hebbeding’, ik blijf er verder echt wel af!), maar een paar jaar geleden heb ik ze toch in mijn tuin geplant. Plant dit kruid alleen in je tuin als kinderen niet in de verleiding kunnen komen van de bessen te proeven.

Beschrijving | Teelt en Oogst | Medicinaal Gebruik
Naamgeving | Geschiedenis, Folklore en magie

Beschrijving

De Wolfskers is een vaste plant, die tot 1 meter hoog kan worden. Ze is inheems in centraal- en zuid-Europa, en werd
van daaruit verspreid over de hele wereld.

De Wolfskers is één van de meest giftige planten die we kennen. De plant heeft ovale, tot 25 cm lange, gaafrandige bladeren die kortgesteeld en in de stengel aflopend zijn. De bloeitijd is juni tot augustus: De bloem bestaat uit kelkblaadjes die vergroeid zijn tot een vijfdelige groene kelk en een eveneens vergroeide klokvormig kroon, groenachtig tot paars-bruin van kleur aan de buitenzijde, aan de binnenkant eerder gelig met paarse aders, ze zijn langgesteeld en knikkend, en worden gevolgd door glimmende zwarte bessen.
De wortel is lichtbruin met korte dwarse groeven, en heeft krachtige vertakkingen. Op doorsnede is hij bleek van kleur en toont een radiaire structuur.

Teelt en Oogst

De Wolfskers vraagt een goeddoorlatende, zandige en bij voorkeur humusrijke bodem. In zijn boek ‘Der Apothekergarten’ over de teelt van medicinale planten, beveelt Jäger aan om het kruid te kweken tussen jonge bosaanplant. De jonge planten moeten wel voldoende ruimte krijgen, daar ze behoorlijk groot uitgroeien.
De planten kunnen uit zaad vermeerderd
worden, of men kan kleine worteluitlopers afsnijden en uitplanten.
Ik ga er van uit dat je de Wolfskers enkel zal kweken ‘als hebbedingetje’, en ga dus niet nader in op de oogst. Wees je terdege bewust van de risico’s als je het kruid kweekt op een voor kinderen gemakkelijk toegankelijke plek.

(Terug naar boven)

Medicinaal Gebruik

Inhoudstoffen

• - tot 0.5% ‘tropane’ of tropaan-alkaloïden, hoofdzakelijk bestaande uit (-)-hyoscyamine, atropine (racemisch hyoscyamine), hyoscine (1-scopolamine), belladonnine en hun N-oxides
• - Verder nog enkele minder belangrijke alkaloïeden

Gebruik

In de reguliere geneeskunde zijn stoffen, afgeleid van de belladonna-alkaloïden, nog steeds belangrijk: Tegenwoordig wordt atropine, één van de belangrijkste chemische bestanddelen van het kruid, vooral door oogartsen veel
gebruikt als pupilverwijder. Deze stof wordt ook soms gebruikt bij opium- of chloroformvergiftiging (die een te traag hartritme tot gevolg kunnen hebben) omdat ze het hartritme flink kan opdrijven.

Daarnaast worden stoffen die van atropine (en andere belladonna-alkaloïden, zoals hyoscyamine en scopolamine) zijn afgeleid, gebruikt om de afscheiding van ‘eccriene’ klieren te beperken. Dit zijn klieren die hun inhoud ‘buiten’ het lichaam afscheiden, in tegenstelling tot de ‘endocriene’ klieren (=hormoonklieren) die hun stoffen binnen in het lichaam afscheiden. Eccriene klieren zijn, behalve traan- en zweetklieren, ook bv de speekselklieren en de slijmkliertjes in de luchtwegen. (Verwarrend, tot je er bij stilstaat dat je vanuit mond en longen, en
zelfs vanuit maagdarmstelsel, een ‘rechtstreekse’ verbinding met de buitenwereld hebt, waarbij je niet door weefsel heen moet.)

Organen met gladde spieren (bv in de darmwand, in de bronchuswand) kunnen door atropine tot rust gebracht worden, en daarom worden atropine-achtige stoffen soms toegepast bij bronchiaal astma of andere vormen van ‘chronisch obstructief longlijden (zo is ‘Atrovent’ bv ‘Ip-atropium-bromide), of bij de Ziekte van Parkinson (hoewel de daarbij gebruikte stoffen alweer wat verder afstaan van het oorspronkelijke atropine).
(Tot in de jaren 70 kon je sigaretten kopen met het kruid, tegen een astma-aanval, maar dit is inmiddels verboden.)

Waarschuwing

Het mag duidelijk zijn dat de Wolfskers een plant is die wellicht wel een plekje kan krijgen in je tuin – ergens waar kinderen er zeker niet bijkunnen – maar dat het geen plant is waar je zelf mee gaat experimenteren.

Wellicht ten overvloede een beschrijving van een vergiftiging met wolfskers:
Je krijgt eerst een droge mond en een reuzendorst. Je kan niet meer goed spreken en slikken. Daarna ga je hevig braken en krijg je hoge koorts. Je krijgt een oppervlakkige ademhaling en je hart gaat
vlugger kloppen. Je begint druk te praten, maar geen mens die snapt wat je vertelt. Je spieren beginnen te trillen en je krijgt hallucinaties. Deze hallucinaties worden over het algemeen beschreven als zeer beangstigend, demonisch en duivels. Tenslotte volgen coma en dood door verstikking.

Drie tot vier bessen zijn dodelijk voor kinderen, maar sommige kinderen stierven al nadat ze een halve bes gegeten hadden. Volwassenen die gevoelig zijn voor het giftige atropine sterven na 10 bessen.

(Terug naar boven)

Naamgeving

De naam ‘Wolfskers’ zou slaan op het gebruik van de glanzend zwarte bessen om lokaas dat voor wolven was uitgelegd te
vergiftigen. Inderdaad zijn hondachtigen en katachtigen uiterst gevoelig voor het gif in de plant, terwijl vogels zonder gevolg van de bessen snoepen en konijnen het blad eten. Voor kinderen kan het eten van 5 bessen al ernstige (dodelijke) gevolgen hebben, en de plant is des te meer gevaarlijk omdat de bessen geen slechte of bittere smaak hebben.

‘Atropa’ verwijst naar de schikgodin Atropos uit de Griekse mythologie: het was een ‘doodsgodin’ die de levensdraad doorknipte. Opnieuw een verwijzing dus naar de dodelijke giftigheid van de plant.

De Griekse schikgodin ‘atropos’ is één van de drie moiren. Moira (schikgodin) betekent ‘deel’ en duidt op het de mens toekomende aandeel in het geluk.
De schikgodin Klotho is aanwezig bij de geboorte en houdt het spinrokken vast; Lachesis spint de draad van onze lotgevallen en Atropos knipt of snijdt de draad door. Atropos is dus de moira die symbool staat voor de Vergankelijkheid.

‘Belladonna’ (‘mooie dame’) slaat op het gebruik tijdens de Renaissance van het sap van de plant als ‘oogdruppels’, die als schoonheidsmiddeltje werden gebruikt voor men naar het bal ging, hierdoor verwijdden de pupillen zich en de dame in kwestie zag er aantrekkelijker uit.
Ze moest hier wel aan gezichtsvermogen voor inboeten: het is dan immers ook niet mogelijk je ogen goed te focussen.

De associatie van de soortnaam ‘belladonna’ met het gebruik van het sap als pupilverwijder is de meest waarschijnlijke, maar er wordt soms ook verwezen naar Leucota, een Italiaanse gifmenger die dit kruid gebruikte om zijn mooie vrouwelijke slachtoffers te doden.
Een derde theorie verwijst naar de priesters van de Oorlogsgodin Bellona, die een aftreksel van het kruid dronken vooraleer ze de godin aanriepen.
En tenslotte is er een legende, die waarschijnlijk is ontstaan naar aanleiding van de naam van de plant, eerder dan omgekeerd, die zegt dat op bepaalde nachten de plant de vorm aanneemt van een mooie vrouw die
vervolgens mannen de dood inlokt.

In het Engels noemt men de plant ‘deadly nightshade’, waarbij ‘nachtschade’ natuurlijk verwijst naar de botanische familie waartoe de plant behoord. De preciese ethymologie van ‘nachtschade’ is niet bekend, het zou naar ‘nachtmerrie’ maar ook naar ‘nachtraaf’ kunnen verwijzen. De Engelse volksnaam ‘dwale’ zou dan weer verwant zijn met het oudnoorse ‘duale’, dat dodelijke slaap of wellicht trance zou betekenen (zie ook bij Magisch gebruik).

Volksnamen

Nederlands: Doodskers, Duivelsbes, Duivelskruid, Heksenkruid, Kwademansbes

Engels: Divale, Dwale, Naughty Man’s Cherries, Black Cherry, Devil’s Herb, Great Morel, Dwayberry, Sorcerer’s Cherry, Witches’ Berry, Murderer’s Berry, Dwaleberry
Duits: Bullkraut, Rattenbeere, Resewurz, Schlafapfel, Schöne frau,Schwindelbeere, Teufelsauge, Todeskraut, Tollbeere, Waldnachtschaden,Wolfskirsche, Wutbeere.
Frans: Belladone, Belle-Dame

(Terug naar boven)

Geschiedenis, Folklore en magie

De wolfskers is één van de meest gevreesde kruiden van alle tijden. In de middeleeuwen waren er heel wat kruidenkundigen die de plant weigerden te kweken, en zelfs de kroniekschrijvers onder de monniken, die over het algemeen alles
uiterst zorgvuldig noteerden, hebben zeker een eeuw lang het kruid in geen enkel werk vernoemd.
In de middeleeuwse christelijke folklore nam het kruid dezelfde plaats in als de wolf: een symbool van de grote goddeloze wildernis die de ‘beschaving’ aan alle kanten omringt. En net zoals bij de wolf, werden de ‘kwaadaardige krachten’ van de wolfskers (nb. dit stukje waarin de wolf en de wolfskers worden vergeleken, vertaal ik uit het Engels, waar ‘wolf’ niet in de
naam van het kruid voorkomt!) behoorlijk overdreven: hoewel men dacht dat het één van de werktuigen bij uitstek was van allerhande gifmengers, werd er maar zelden met dat doel gebruik van gemaakt, omdat de symptomen veel te
duidelijk herkenbaar waren. Ook tegenwoordig zijn het vooral kinderen sterven door een belladonna vergiftiging, omdat ze per ongeluk van de bessen snoepen.

Hoewel de Wolfskers geen populair kruid was bij gifmengers – omdat het niet bruikbaar was als enige ‘subtiliteit’ vereist was – zijn er toch referenties naar het gebruik ervan: Toen de Denen in de 11de Eeuw Schotland trachten binnen te vallen, kregen ze op een bepaald ogenblik vlees van de (schijnbaar) overwonnenen. De Schotten, onder leiding van Macbeth, hadden het vlees in het sap van de Wolfskers gedrenkt. Vervolgens waren de Denen een gemakkelijke prooi… (Overigens zijn er andere versies van deze legende, die vermeldden dat de wolfskers zich in de vredesbeker bevond, of met meel gemengd werd, of dat de Schotten werden aangevoerd door Duncan de eerste, in hun strijd tegen de noren onder leiding van koning Sven Canutte – maar dat het om Belladonna ging, daar schijnen alle versies het over eens te zijn.)

Wolfskers geniet echter met name bekendheid als Heksenkruid. Het was, samen met Bilzekruid (Hyoscyamnus niger), Doornappel (Datura stramonium) e.a., een belangrijk onderdeel van de zgn ‘heksenzalf’. Eerder genoemde kruiden bevatten immers stoffen die op zichzelf of in combinatie met elkaar hallucinogeen waren. De zalf wordt aangebracht op plaatsen waar de huid dun is, zoals oksels, liezen. De inhoudsstoffen worden door de huid opgenomen en veroorzaken een bewustzijnverandering waarbij vaak de indruk ontstaat dat men vliegt, en waarbij ook erotische beelden worden waargenomen.

Deze zalf werd echter ook door inquisiteurs gebruikt: ze smeerden er verdachten mee in, en deze vertoonden dan stuipen maar beschreven tegelijk ook hun hallucinaties, en ‘bekenden’ dus hun aanwezigheid op eerdere ‘heksensabbats’.

Rond 1540 verscheen in Parijs een boek ‘Le grand Herbier’, waarin voor het eerst met zekerheid en vanuit medisch oogpunt over ‘Atropa belladonna’ wordt geschreven. Wel wordt verondersteld dat de beschrijving van de ‘Solanum minus’ door Saladin
in 1450, ook de Wolfskers betrof.
Toch weet men dat de Wolfkers al veel langer een plaats had in de volksgeneeskunde. In dit verband lezen we in het Kruidenboek van Tabernaemontanus (1560-1624) in het hoofdstuk over de ‘solanum bacca nigra cerasi simili’ (de nachtschade met de zwarte bessen die op kersen lijken) dat het fijngesneden, opgelegde kruid alle zweren en puisten, ontstoken maag en ontstoken lever geneest.
Medici beschreven de effecten van de Wolfskers bij inwendig gebruik in een aantal verhandelingen verschenen in de 18de Eeuw, en begin 19de Eeuw beschreef de Parijse arts Himly voor het eerst
het pupilverwijdend effect van een plaatselijke toepassing van belladonna in het oog. Doch ook in dit verband is het zeker dat de kennis van dit effect al eeuwen gemeengoed was in gebieden waar de Wolfskers inheems is.

(Terug naar boven)