Sint-Janskruid – Hypericum perforatum

Sint Janskruid is een kruid dat tegenwoordig vooral bekendheid geniet omwille van zijn antidepressieve eigenschappen, maar het is een kruid dat van oudsher heel erg werd gewaardeerd, en waarover nog veel meer te vertellen valt.

Beschrijving | Teelt en Oogst | Medicinaal Gebruik | Naamgeving | Geschiedenis en Folklore
Symbolisch Gebruik | Andere Toepassingen | Recepten

Beschrijving

Sint-Janskruid is een 60 tot 70 cm hoge, overblijvende plant met kleine blaadjes en vertakte stengels met eindstandige bijschermen van goudgele bloemen.
De stengel is enigszins roodachtig, rond op doorsnede met twee uitspringende lijsten. De bladeren zijn tegenoverstaand en zittend, aan de onderzijde enigszins blauwig van kleur. Ze bevatten doorschijnende oliekliertjes die, als de blaadjes tegen het licht worden gehouden, op gaatjes lijken. De bloemen hebben vijf kelkbladeren en vijf ongelijke kroonbladeren die ook bezaaid zijn met oliekliertjes. Bij fijnwrijven van de bloemen tussen de vingers komt een rode kleurstof te voorschijn.

De vrij lange meeldraden die bovendien in groot aantal voorkomen gevende bloemetjes nog meer een “stralend” uiterlijk.
De vrucht is een driehokkige doosvrucht met gesnavelde, eivormige vruchtjes. Ondergronds bevindt zich een wortelstok.

De plant kent zijn hoofdbloei in de periode van de zomerzonnewende, maar wordt tot in september bloeiend aangetroffen. Men vindt het kruid terug op droge bermen, braakliggend land, aan bosranden en open plekken. Soms groeit het Sint-Janskruid in massa’s bijeen, zodat grote oppervlakten door zijn aanwezigheid geel of roodbruin worden gekleurd: een gevolg van het feit dat bloemen van deze plant één dag na het ontluiken reeds verwelken en dan een bruinrode kleur aannemen. De bloemen bevatten twee kleurstoffen, een gele en een rode; de laatste, hypericine genaamd, is onder meer aanwezig in kleine kliertjes die overal de kelk- en kroonbladen bedekken.

Teelt en Oogst

Sint-Janskruid vraagt een goeddoorlatende tot droge bodem en een standplaats in zon tot halfschaduw. De plant laat zich vlot vermeerderen door zaaien of scheuren, beide zowel in voor- als najaar.
Het kruid wordt geoogst bij het begin van de bloei, en vers of gedroogd verwerkt.
Ook de bloemen (voor de bereiding van Sint-Jansolie) worden geplukt als ze zich net geopend hebben. (De olie bereid uit droog kruid, bevat eveneens de werkzame stoffen, maar blijft kleurloos. Daarom wordt algemeen gekozen voor verse bloemen, omdat veel mensen de rode kleur met de werkzaamheid associëren.

(Terug naar boven)

Medicinaal Gebruik

Inhoudstoffen

• Hypericine
• Pseudohypericine
• Hyperforine
• Flavonoïeden
• Xanthonen
• Phenolische Carboxylzuren (caffeïne-zuur, chlorogeenzuur, ferulinezuur en gentinezuur)
• Etherische oliën
• Carotenoïden
• Alkanen
• Chloroglucinol derivaten
• Phytosterolen

Eigenschappen

Anti-depressief: Sint-Janskruid werd historisch vaak aangeprezen als een zenuwtonicum, en wordt tegenwoordig vaak gebruikt bij milde tot matig-ernstige depressies. Dit gebruik blijkt gerechtvaardigd door de MAO-remmende eigenschappen van hypericine, en vooral hyperforine. Inderdaad blijken zowel de Mono-Amino-Oxidases van het type A en B er door te worden afgeremd. Daarnaast blijken nog verschillende andere Neurotransmittersystemen erdoor te worden beïnvloed (onder andere het serotonerge systeem, dus het systeem dat ook door de moderne antidepressiva – SSRI’s, type Prozac – wordt beïnvloed).
Ten gevolge van deze werking worden de spiegels van een aantal neurotransmitters beïnvloed en wordt een normale stemming gehandhaafd of emotionele stabiliteit bereikt.
Extracten van Sint-Janskruid zijn in meerdere dierproeven getest om deze anti-depressieve eigenschap te bevestigen, en hierbij werd aangetoond dat de onderzoekende activiteit van muizen in een vreemde omgeving vergroot, en dat agressief gedrag bij sociaal geïsoleerde mannelijke muizen vermindert. Dit komt overeen met het effect dat men van antidepressieve bestanddelen verwacht.

Antiviraal: In vitro studies (dwz ‘in glas’, dus in de proefbuis, niet op proefdieren of -personen) hebben aangetoond dat hypericine en pseudohypericine duidelijke antivirale activiteit tegen de Herpes simplex (= koortsblaasjes) virussen van het type 1 en 2 vertonen, en ook tegen influenza A en B (griep) en het vesiculaire-stomatitis virus (een virus dat blaasjes in de mond veroorzaakt). Ook zouden deze stoffen actief zijn tegen het Epstein-Barr virus (klierkoorts).
Wetenschappers van het New York University Medical Center en het Weizmann Institute of Science in Israël hebben ook ‘in vivo’ (bij mensen of proefdieren) activiteit aangetoond tegen retrovirussen, en tegen twee leukemie veroorzakende virussen, dit alles op muizen.
Onderzoek heeft tenslotte uitgewezen dat er een zekere activiteit van hypericine bestaat tegen het Human Immunodeficiency Virus (HIV), maar het lijkt wel dat het hypericine daartoe licht nodig heeft om geactiveerd te worden.

Anti-bacteriëel: Een extract van Sint-Janskruid heeft antimicrobiële activiteit tegen zowel gram-negatieve als gram-positieve bacteriën. In dit opzicht heeft men onder andere al Staphylococcus aureus, Streptococcus mutans, Proteus vulgaris, Escherichia coli en Pseudomonas aeruginosa onderzocht.

Gebruik

De belangrijkste toepassing van Sint-Janskruid is tegenwoordig de behandeling van depressie. Het kan wellicht ook gebruikt worden in de behandeling van chronische virale infecties en, uitwendig, in allerhande huidzalven.

In de behandeling van depressie is ondertussen al door tal van studies bewezen dat Sint-Janskruid in een gestandaardiseerde dosis van 500 tot 800 mg droog extract, bij milde tot matig ernstige depressies even effectief is als een klassiek antidepressivum, doch met minder bijwerkingen die bovendien beter te verdragen zijn.

Onderzoek lijkt ook het vermoeden te staven dat Sint-Janskruid een belangrijke adjuverende behandeling kan zijn bij infecties met Herpes simplex, Mononucleosis infectiosa (klierkoorts), en griep. Welke dosering hiervoor gebruikt dient te worden moet echter nog nader bestudeerd worden. Door de combinatie van een antivirale met een antidepressieve activeiteit wordt verondersteld dat het kruid ook zinvol kan zijn in de behandeling van het Chronische Vermoeidheids Syndroom. Maar vooral wordt tegenwoordig het eventuele gebruik van Sint-Janskruid bij de behandeling van HIV-infecties bestudeerd, hoewel voorlopig zonder duidelijk resultaat.

Naast deze toepassingen van het Sint-Janskruid zijn er in de literatuur nog heel veel andere te vinden, gaande van bronchitis over bedwateren tot frigiditeit en impotentie. Vaak gaat het hier om ‘afgeleiden’ van de bovenstaande gebruiksmogelijkheden: Bronchitis bv is vaak een virale infectie, terwijl bij frigiditeit en impotentie soms een depressieve component aanwezig kan zijn (primair of secundair). Voor het gebruik bij bedwateren zie ik een dubbele verklaring: ofwel gaat men er hierbij van uit dat, vermits bedwateren soms kan behandeld worden met een antidepressivum, ook Sint-Janskruid hiervoor gebruikt kan worden. Dit is echter een weinig waarschijnlijke verklaring, omdat Sint-Janskruid meer gelijkenis vertoond met de ‘moderne’ dan met de klassieke, tri-cyclische antidepressiva die gebruikt worden bij Bedwateren. Een meer waarschijnlijke verklaring is de volgende: St. Janskruid is ook een kruid dat de kwaliteit van de slaap kan verbeteren. Bedwateren wordt vaak beschouwd als een teken dat een kind ‘te
vast’ slaapt, maar eigenlijk klopt die redenering meestal niet: Bij een erg vaste slaap zal nl de sluitspier van de blaas zelden of nooit ontspannen. Bedwateren komt eerder voor op ogenblikken van (te) lichte slaap, wanneer de prikkel om te plassen sterk genoeg is om de sluitspier te doen ontspannen. Als een kind met zo’n slaapfaze dan een middel neemt waardoor die slaapfaze niet of minder voorkomt, zal het dus ook minder makkelijk in bed plassen.
De dosering van het kruid voor kinderen vond ik nergens beschreven. Wel werd er in ‘Kids, Herb & Health’ uitgegaan van volgende berekening: de dosering voor een volwassene delen door 4 voor een kind van 20 kg, door 3 voor 25 kg en door 2 voor 35 kg.

Het gebruik van het kruid bij angstproblemen kan verklaard worden vanuit dezelfde mechanismen die ook verantwoordelijk zijn voor de antidepressieve eigenschappen.

Sint-Janskruid wordt uitwendig vooral gebruikt onder vorm van een gemacereerde olie (zie ook bij basisrecepten). De indicaties zijn daarbij verbranding, spierpijnen en verstuikingen (hoewel voor de laatste twee indicaties eigenlijk beter aan Arnica kan worden gedacht), doch, gezien wetenschappelijk onderzoek naast wondhelende ook antibacteriële activiteit heeft aangetoond kan men er ook van uitgaan dat kleine verwondingen met Sint-Janskruid kunnen worden behandeld.

Bijwerkingen en Contra-indicaties

Sint-Janskruid is een kruid met een MAO-remmende werking (Mono-Amino-Oxidase). Voor stoffen met die werking geldt dat men moet opletten met Tyramine-bevatten voedingsstoffen (bv kaas). Maar geen paniek: nauwelijks één persoon die St-Janskruid gebruikt, houdt rekening met zijn voeding, in de zin dat hij kaas, bier, wijn, gist, pekelharing… e.d gaat vermijden, en toch heeft men nog geen enkel geval gerapporteerd van een hypertensieve crisis (aanval van gevaarlijk verhoogde bloeddruk) bij Sint-Janskruid. De MAO-activiteit is dus waarschijnlijk erg klein, maar speelt wel een rol in het anti-depressieve effect. De combinatie van Sint-Janskruid met MAO-remmende medicijnen dient wel te worden vermeden.

Daarnaast heeft het kruid een SSRI-werking (selectieve-serotonine-reuptake-inhibitor). Je moet daarom opletten voor de combinatie met andere stoffen met een al dan niet selectieve SRI-werking, bv de klassieke en moderne anti-depressiva, en Lithium.

Tenslotte heeft het kruid een invloed op het levermetabolisme: met name worden heel wat leverenzymen ‘geïnduceerd’, dwz hun hoeveelheid of werking neemt toe, waardoor bepaalde stoffen (de anticonceptie-pil is een bekend voorbeeld) sneller worden afgebroken. Dit betekent dus concreet dat sommige stoffen eventueel minder betrouwbaar werken, wat een probleem kan zijn bij bv de pil, maar ook bij antistollings-middelen (‘bloedverdunners’), medicijnen die afstotingsverschijnselen na orgaantransplantaties tegengaan en andere.

In Nederland moet er bij alle in de handel verkrijgbare Sint-Janskruid preparaten dan ook een bijsluiter aanwezig zijn die voor de hierboven beschreven risico’s waarschuwt.

Zoals eerder beschreven kan bij dieren het eten van Sint-Janskruid leiden tot foto-toxische reacties. Deze overdreven gevoeligheid voor zonlicht wordt dan ‘Hypericisme’ genoemd. In de wetenschappelijke literatuur zijn er nochtans zeer weinig vermeldingen van dit verschijnsel bij mensen: het lijkt met name voor te komen bij mensen die zeer grote doseringen nemen ter behandeling van een HIV-infectie.
Er wordt dan ook van uit gegaan dat de normale doseringen geen risico inhouden wat betreft deze fototoxiciteit.
Hierover lees je meer in mijn blogbericht van 20 juni 2008 over sint-janskruid en fototoxiciteit.

Tot slot kan nog vermeld worden dat Sint-Janskruid bij voorkeur wordt ingenomen bij de maaltijden, omdat het anders lichte maaglast kan veroorzaken.

(Terug naar boven)

Naamgeving

Zowel het Franse Millepertuis (mille apertures – duizend gaatjes), als het Latijnse achtervoegsel perforatum in de botanische naam slaan op de schijnbare ‘gaatjes’ in vooral de blaadjes van het kruid: door de aanwezigheid van doorschijnende oliekliertjes schijnen er gaatjes in te zitten.

Voor ‘Hypericum’ vond ik als verklaringen dat het vertaald kan worden als ‘een geestverschijning te boven komen’, en dit zou gebaseerd zijn op de overtuiging dat het kruid zo schadelijk was voor kwade geesten dat het voldoende was om er even mee te zwaaien om ze te verjagen.
Een andere, en mijns inziens plausibeler verklaring, is dat de naam ‘Hypericum’ verwijst naar de god Hyperion, vader van de zon in de Griekse mythologie. Een reden van deze verwijzing naar de zon is dat de bloemen zo schitterend geel zijn, en dat het kruid bloeit ten tijde van de midzomerzonnewende, de tijd dat de zon haar hoogste punt bereikt.

Voor de verklaring van Sint-Janskruid / Johanniskraut / St.Johnswort verwijs ik naar de paragraaf over Geschiedenis en Folklore.

Volksnamen

Nederlands: Eén bron geeft ‘Balderkruid’ aan, maar het is hierbij niet duidelijk of dit effectief een volksnaam was, of dat de auteur (D. Houbrechts, zie bronnen) hiermee zelf de link wilde leggen naar de legende van de dood van Balder (zie Geschiedenis en Folklore).
Hertshooi, Jaagt-den-Duivel, Jachtenduvel, Jichtenduvel, Johanneskruid, Johanniskruid, Johannesbloed, Aalbeskruid, Heksenkruid, Duivelskruid, Duivelsdruif, Bokstalen, Godegewaar(thee), Kroontjeskruid, Oliebloempje, Peerka, Peerkum, Perikamp, Scharnokel, St-Pieterskruid, Wonderkruid.
Engels: St.Johnswort
Duits: Johanniskraut
Frans: Millepertuis

(Terug naar boven)

Geschiedenis en Folklore

De mythe van het de dood van Balder is misschien wel één van de best bekende in de ‘kruidenwereld’:

Balder, de Germaanse zonnegod, was door vrijwel iedereen zeer geliefd, en alle dieren en planten hadden gezworen hem nooit een haar te krenken… Alle levende wezens dus, behalve de maretak , die hield zich op dat ogenblik afzijdig. (In mijn vertaling van de Edda wordt overigens gezegd dat om de mispel gaat, niet de maretak zoals in de volkse overlevering wordt gezegd. Ik heb daar lang over gedubt, maar de verklaring daarvoor is wellicht eenvoudig: de vertaler, of meer waarschijnlijk de corrector van de drukproeven, is weinig bekend geweest met ‘magische’ planten. Als vertaling voor het IJslandse woord voor maretak heeft er waarschijnlijk ‘mistel’ gestaan, maar dat is vervolgens vervangen geworden door het vertrouwder in de oren klinkende ‘mispel’) Loki, een van de andere goden, was behoorlijk jaloers op de populariteit van Balder. Hij maakte daarom een speer van een maretak, en gaf die aan Hodir, de blinde tweelingbroer van Balder, en hielp deze zijn speer te richten. Toen deze (zonder het doel te kennen) zijn speer gooide, werd Balder dodelijk verwond. Om Balder nooit te vergeten, lieten de andere goden vervolgens het Balderkruid, het St Janskruid, uit zijn bloed ontspruiten. Als je op de bloemknoppen knijpt, komt daar trouwens het bloed van Balder uit, en als je een blaadje tegen het licht houdt, zie je de gaatjes die door de speer zijn gemaakt.

Na de kerstening werd het verhaal van Balder vervangen door het volgende: Het kruid is ontstaan uit het bloed van Johannes de doper: Salome, dochter van Pontius Pilatus Herodes (dank aan Xander voor de correctie van een fout die ik zelf had moeten opmerken), mocht van haar vader een keer een wens doen. Haar moeder Herodias fluisterde haar in om het hoofd van Johannes de Doper te vragen. Zeer tegen zijn zin deed vader dit. De dochter doorprikte vervolgens zijn tong, die haar dikwijls op haar nummer had gezet, met een haarspeld.
En soms wordt het St Janskruid een bloem die aan het lijdensverhaal van Christus herinnert: Het bloed van Christus zit in de bloemknoppen en de vijfkroonblaadjes verbeelde de vijf wonden van Jezus. De ‘gaatjes’ in de bladeren zijn de wonden veroorzaakt door de doornenkroon.

Een andere christelijke legende verteld dat het Sint-Janskruid zo sterk was dat het er voor zorgde dat niemand meer ’slecht’ was, hierdoor had de duivel geen werk meer want hij kreeg geen slechteriken meer in de hel. Hierover heeft hij zich zo kwaad gemaakt dat hij op een gegeven dag zijn klauwen in het Sint-Janskruid heeft gezet, met als doel het te vernietigen. De gaatjes zijn de afdrukken van de klauw van de duivel. Hier komt ook uit voort dat men het Sint-Janskruid ook in de volksmond kent onder de naam “Jaagt-den-duivel”, want hij heeft uiteindelijk de duivel overwonnen en is niet gestorven, wordt zelfs in deze tijd nog gebruikt om de duivel te weren, de oude boerenbevolking in Noord-Brabant hangt nog steevast een bosje Sint-Janskruid in destaldeuren en in de voordeur van de boerderij.

Vanuit de Germaanse mythologie is er nog een andere verklaring voor het rode sap van het St-Janskruid, en dan wordt het beschouwd als het bloed van Wodan/Odin, die door een everzwijn werd verwond.

Sint-Janskruid wordt al zeer lang medicinaal gebruikt. Dioscorides, de belangrijkste arts van het oude Griekenland,
gebruikte het bij de behandeling van heel wat verschillende aandoeningen.
In de middeleeuwen gebruikte men de plant bij de bereiding van verschillende remedies maar ook als “duivelsverjager” of “fuga daemonium”. Aan de zolder van de huizen hing men boeketjes met Sint-Janskruid om zich te beschermen tegen kwade geesten en heksen. Het kruid verspreidt bij het drogen een naar wierook zwemende geur. Deze geur werd beschouwd als aangenaam voor god maar hij weert de duivels af.
Het uitdrijven van het kwaad (depressies) kan teruggevonden worden in moderne behandelingen op basis van Sint-Janskruid.
Volgens een legende zou iemand die voor het slapengaan op Sint-Janskruid trapte de hele nacht door elfen wakker worden gehouden.
In het begin van de 16e eeuw was de beroemde Zwitserse arts Paracelsus (die de signatuurleer op schrift stelde) een voorstander van Sint-Janskruid voor de behandeling van wonden, omdat de plant zelf zoveel openingen of wonden vertoont. Ook zei hij, dat men het kruid in de bloeitijd niet alleen onder zijn baretje, maar ook aan de boezem en in de handen moeten dragen en het ’s nachts onder het kussen moeten leggen, omdat God een groot geheim in het kruid gelegd heeft.

Symbolisch gebruik

Sint-Janskruid kan met Litha (midzomer) als wierook verbrand worden.
Verzamel het kruid ook op Midzomerdag, en gebruik het voor rituelen in verband met onoverwinnelijkheid, persoonlijke kracht, wilskracht.

(Terug naar boven)

Andere toepassingen

Cosmetisch: In de cosmetische industrie worden extracten van dit kruid verwerkt in shampoos en haarlotions om afbreken van het haar tegen te gaan.
Aftreksels van de bloeiende toppen en bladeren kunnen als toevoegsel aan het badwater worden gebruikt en werkt verstevigend voor de huid.

Culinair: Sint-Janskruid wordt vooral geteeld om zijn medicinale werking en heeft in de keuken niet veel toepassingen. Zelfs thee van Sint-Janskruid ga je niet echt drinken voor de goede smaak. In eeuwenoude kruidenboeken duiken recepten op waarbij Sint-Janskruid wordt verwerkt in bier.

Verfstof: Zowel de bloeiende toppen als het gehele kruid worden gebruikt om stoffen te verven: Met bloeiende toppen geeft men wol een oranje-gele kleur, met het gehele kruid is het resultaat eerder citroengeel. Ik vond niet terug wat als loog wordt gebruikt.

(Terug naar boven)